Η διαΝΕΟσις δημοσιεύει δύο νέες αναλύσεις που φωτίζουν τις βαθιές αλλαγές στην ψηφιακή ενημέρωση την τελευταία δεκαετία και εξετάζουν πώς η παραπληροφόρηση και οι θεωρίες συνωμοσίας ριζώνουν στη δημόσια σφαίρα.  Ενδεικτικό είναι ότι οι ερευνητές ανέλυσαν αναρτήσεις από το 2021 έως το 2024 και εντόπισαν ότι σχεδόν το 50% περιείχαν ισχυρισμούς για τους κινδύνους του εμβολιασμού.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι μεγάλο μέρος των αναρτήσεων επικεντρωνόταν σε υποτιθέμενες σοβαρές επιπτώσεις των εμβολίων στην υγεία, παρουσιάζοντας σενάρια όπως «γονιδιακή αλλοίωση», «μείωση του πληθυσμού» ή την ύπαρξη ενός «σκοτεινού σχεδίου ελέγχου» των πολιτών. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι αναρτήσεις υποστήριζαν ότι η προώθηση του εμβολιασμού αποτελούσε κατάχρηση εξουσίας, οδηγώντας σε περιορισμό δικαιωμάτων και προσωπικών ελευθεριών.

Από τις 80 αναρτήσεις που εξετάστηκαν, 33 απέδιδαν την ευθύνη σε πολιτικούς, κρατικούς φορείς, πολιτικές ελίτ ή διεθνείς οργανισμούς, παρουσιάζοντάς τους ως «συνωμότες» που υποτίθεται ότι κινούν τα νήματα. Άλλες αναρτήσεις στοχοποιούσαν επιστήμονες, γιατρούς λοιμωδών νοσημάτων και φαρμακευτικές εταιρείες, καλλιεργώντας δυσπιστία απέναντι στους ειδικούς και τις θεσμικές πηγές πληροφόρησης.

Παράλληλα, 26 από τις 80 αναρτήσεις καλούσαν ανοιχτά τους πολίτες να αρνηθούν τον εμβολιασμό ή να υιοθετήσουν στάση ανυπακοής απέναντι στις δημόσιες υγειονομικές οδηγίες. Σε 10 περιπτώσεις, οι συντάκτες προέτρεπαν ακόμη και σε προσφυγή στη δικαιοσύνη, παρουσιάζοντας τον εμβολιασμό ως πράξη που παραβιάζει θεμελιώδη δικαιώματα.

Εμβόλια Covid-19 (2021–2024)
Από 80 αναρτήσεις:
– 48 περιείχαν ισχυρισμούς για κινδύνους του εμβολιασμού.
– 33 κατονόμαζαν πολιτικούς και θεσμούς ως «συνωμότες».
– 26 καλούσαν σε αποχή από τον εμβολιασμό.

Ενδεικτικό είναι πως  το 2016, 8 στους 10 Έλληνες πίστευαν ότι «μυστικές οργανώσεις κινούν τα νήματα». Το 2018, σχεδόν 3 στους 10 θεωρούσαν ότι τα ίχνη των αεροπλάνων είναι «ψεκασμοί». Το 2024, 1 στους 2 πίστευε ότι η κλιματική αλλαγή είναι «εφεύρημα των πλούσιων χωρών».

Η μελέτη παρουσιάζει επίσης ένα «μικρό λεξικό παραπληροφόρησης», διακρίνοντας ανάμεσα σε ακούσια παραπληροφόρηση, σκόπιμη παραπληροφόρηση, κακόβουλη πληροφορία και θεωρίες συνωμοσίας.

Τρεις Χαρακτηριστικές Περιπτώσεις Συνωμοσιολογικών Αφηγήσεων

Για να κατανοήσει πώς διαμορφώνονται οι συνωμοσιολογικές αφηγήσεις, η έρευνα εξετάζει τρία πρόσφατα παραδείγματα:

Νέες Ταυτότητες (2023)

Από 97 αναρτήσεις στο Facebook:
– 49 παρομοίαζαν τις νέες ταυτότητες με «όχημα του Κακού».
– 44 παρουσίαζαν την κυβέρνηση ως «συνωμότη».
– 26 καλούσαν τους πολίτες να μην παραλάβουν τις νέες ταυτότητες.

 

5G (2022–2024)
Από 87 αναρτήσεις:
– 30 αναφέρονταν σε υποτιθέμενες υγειονομικές επιπτώσεις.
– 36 εντόπιζαν «συνωμότες» σε εγχώριες και ξένες ελίτ.
– 79 περιείχαν αναληθείς ή παραπλανητικούς ισχυρισμούς.

 

Ψηφιακή ενημέρωση

 

Η πρώτη μελέτη, που υπογράφει ο αναπληρωτής καθηγητής Πολιτικής Επικοινωνίας στο Ελεύθερο
Πανεπιστήμιο των Βρυξελλών (VUB) και Ερευνητικός Συνεργάτης στο Ινστιτούτο Reuters για τη Μελέτη της Δημοσιογραφίας του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης Αντώνης Καλογερόπουλος και βασίζεται σε 11 ετήσιες έρευνες του Digital News Report του Ινστιτούτου Reuters, χαρτογραφεί την πορεία της ψηφιακής ενημέρωσης στη χώρα μας από το 2016 έως το 2026. Η δεκαετία αυτή χαρακτηρίζεται από σημαντικές μεταβολές στις συνήθειες ενημέρωσης, με κυρίαρχα στοιχεία την πτώση του ενδιαφέροντος για τις ειδήσεις, την άνοδο των κοινωνικών δικτύων και τη διαρκή κρίση εμπιστοσύνης προς τα ΜΜΕ.

 

Τα στοιχεία δείχνουν ότι από το 2016 έως το 2021 περίπου 7 στους 10 Έλληνες χρήστες διαδικτύου δήλωναν υψηλό ενδιαφέρον για τις ειδήσεις. Από το 2023 και μετά, το ποσοστό αυτό υποχωρεί στο 47%, ενώ το 2026 το 19% δηλώνει ότι δεν ενημερώνεται καθημερινά – ποσοστό που φτάνει το 37% στους νέους κάτω των 35 ετών. Παράλληλα, η συμμετοχή στη δημόσια συζήτηση μειώνεται: μόνο το 17% κοινοποιεί ειδήσεις σε εβδομαδιαία βάση (από 40% το 2016), ενώ το 16% σχολιάζει αναρτήσεις ειδησεογραφικού περιεχομένου (από 33% το 2016).

 

Η άνοδος των Social Media και η κατάρρευση της εμπιστοσύνης

Το 2026, 1 στους 3 Έλληνες (35%) δηλώνει ότι ενημερώνεται κυρίως από τα social media, ενώ στις ηλικίες 18–44 το ποσοστό αγγίζει σχεδόν το 50%. Η εμπιστοσύνη στις ειδήσεις παραμένει χαμηλή σε όλες τις δημογραφικές ομάδες, με μοναδική εξαίρεση την προσωρινή άνοδο κατά την πρώτη φάση της πανδημίας (32% το 2021).

 

Η μελέτη καταγράφει επίσης σημαντικές ανισότητες:

– Οι άνδρες εξακολουθούν να ενδιαφέρονται περισσότερο για τις ειδήσεις (51%) σε σχέση με τις γυναίκες (43%).
– Το μορφωτικό χάσμα διευρύνεται: η πτώση του ενδιαφέροντος φτάνει τις 11 μονάδες στους πτυχιούχους και τις 17 στους μη πτυχιούχους.
– Οι πολίτες που δεν τοποθετούνται στον άξονα «Αριστερά–Δεξιά» εμφανίζουν θεαματική μείωση ενδιαφέροντος, από 48% το 2016 σε 22% το 2020.
– Οι νέοι κάτω των 35 ενημερώνονται πολύ λιγότερο συστηματικά από τους άνω των 35.

 

Τα αίτια

Η απότομη πτώση του ενδιαφέροντος για την ενημέρωση συνδέεται, σύμφωνα με τη μελέτη, με τη διαρκή αίσθηση κρίσης: πανδημία, πόλεμοι, οικονομική αστάθεια, πολιτική πόλωση και μια μακρά περίοδο θεσμικής δυσπιστίας στην Ελλάδα.

 

Η Τεχνητή Νοημοσύνη ως Νέο Εργαλείο Ενημέρωσης

Η έρευνα εξετάζει και τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στην ενημέρωση. Οι Έλληνες χρησιμοποιούν εργαλεία ΑΙ κυρίως για:
– σύνοψη ειδήσεων (42%),
– απλούστευση περιεχομένου (28%),
– επιπλέον ερωτήσεις για μια είδηση (26%),
– αναζήτηση τελευταίων εξελίξεων (25%),
– αξιολόγηση πηγών (19%).

Η ΑΙ λειτουργεί ως συμπληρωματικό εργαλείο, αλλά όχι ως κύρια πηγή ενημέρωσης.

Παραπληροφόρηση και Θεωρίες Συνωμοσίας: Το Ελληνικό Τοπίο

Η δεύτερη μελέτη, των Darren Lilleker και Πάνου Κολιαστάση, εξετάζει πώς ψευδείς αφηγήσεις αποκτούν δυναμική στην ελληνική δημόσια σφαίρα. Η έρευνα αναλύει δεκάδες ψηφιακές αναρτήσεις και περιγράφει τους μηχανισμούς με τους οποίους η παραπληροφόρηση γίνεται πειστική.