Η εξατομικευμένη ιατρική μεταμορφώνει ραγδαία την αντιμετώπιση του καρκίνου, προσφέροντας θεραπείες προσαρμοσμένες στα γενετικά χαρακτηριστικά κάθε ασθενούς. Η πρόοδος της γονιδιωματικής και των στοχευμένων φαρμάκων ανοίγει τον δρόμο για πιο αποτελεσματικές και λιγότερο τοξικές παρεμβάσεις.

Την τελευταία δεκαετία, η ανάλυση του καρκινικού γονιδιώματος έχει εξελιχθεί εντυπωσιακά. Από τον έλεγχο λίγων γονιδίων, η κλινική πράξη έχει περάσει στη χρήση εκτεταμένων πάνελ εκατοντάδων μοριακών δεικτών, ενώ τεχνικές όπως η αλληλούχιση εξώματος ή ολόκληρου γονιδιώματος εφαρμόζονται όλο και συχνότερα. Η επιστημονική κοινότητα δεν περιορίζεται πλέον στην αναγνώριση μεταλλάξεων, αλλά προχωρά στην ανάπτυξη στοχευμένων θεραπειών που αντιστοιχούν σε συγκεκριμένες μοριακές αλλοιώσεις. Τα κυριοτερα στοιχεία παορυσιάζουν η  Αλεξάνδρα Σταυροπούλου (Βιολόγος) και ο Θάνος Δημόπουλος (Καθηγητής Θεραπευτικής – Ογκολογίας – Αιματολογίας, Διευθυντής Θεραπευτικής Κλινικής, τ. Πρύτανης ΕΚΠΑ).

Καθοριστικό ρόλο στην πρόοδο έχουν οι λεγόμενες basket trials, οι οποίες βασίζονται στο μοριακό προφίλ του όγκου και όχι στο όργανο προέλευσης. Παράλληλα, θεραπείες με «ογκολογικά ανεξάρτητο» χαρακτήρα — φάρμακα που μπορούν να χορηγηθούν σε διαφορετικούς τύπους καρκίνου εφόσον υπάρχει κοινή γενετική μετάλλαξη — έχουν ήδη εγκριθεί και χρησιμοποιούνται κλινικά. Παρά τη σημαντική πρόοδο, η εξατομικευμένη ογκολογία βρίσκεται ακόμη σε μεταβατικό στάδιο, με ακόμη μεγαλύτερες δυνατότητες για το μέλλον.

Από τις μονοθεραπείες στους συνδυασμούς φαρμάκων

Η μέχρι τώρα εμπειρία δείχνει ότι οι μονοθεραπείες σπάνια προσφέρουν μακροχρόνια αποτελέσματα, ακόμη και όταν στοχεύουν σε βασικούς μοριακούς «οδηγούς» του καρκίνου. Η έρευνα στρέφεται πλέον στην κατανόηση των μηχανισμών αντοχής και στην ανακάλυψη βιοδεικτών που προβλέπουν ποιοι ασθενείς θα ωφεληθούν περισσότερο. Αυτή η γνώση επιτρέπει τον σχεδιασμό ορθολογικών συνδυασμών φαρμάκων που μπορούν να προσφέρουν πιο σταθερά και διαρκή οφέλη.

Η ανάγκη για συστήματα υποστήριξης κλινικών αποφάσεων

Καθώς ο όγκος των δεδομένων αυξάνεται, οι γιατροί χρειάζονται εργαλεία που θα τους βοηθούν να αξιολογούν και να αξιοποιούν τις πληροφορίες. Βάσεις δεδομένων που συνδέουν γενετικές αλλοιώσεις με διαθέσιμες θεραπείες, πλατφόρμες που εντοπίζουν σχετικές κλινικές δοκιμές και μοριακά ογκολογικά συμβούλια συμβάλλουν στη μετατροπή της επιστημονικής γνώσης σε πραγματικό όφελος για τον ασθενή.

Νέες θεραπευτικές στρατηγικές και τεχνολογίες αιχμής

Ιδιαίτερη αισιοδοξία προκαλεί η πρόοδος σε δύσκολα στοχεύσιμες μεταλλάξεις, όπως είναι αυτές στο γονίδιο KRAS, που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν «μη φαρμακοποιήσιμες». Παράλληλα, νέες κατηγορίες θεραπειών — συζεύγματα αντισώματος‑φαρμάκου, διειδικά αντισώματα και κυτταρικές θεραπείες CAR‑T — έχουν ήδη αλλάξει την πρόγνωση σε ορισμένα αιματολογικά και συμπαγή νεοπλάσματα.

Η επόμενη φάση της εξατομικευμένης ογκολογίας αναμένεται να ενσωματώσει RNA πάνελ, πρωτεομική, προηγμένες τεχνικές ανοσοϊστοχημείας και νέες μορφές εξατομίκευσης της ανοσοθεραπείας. Παραμένει όμως κρίσιμη η σωστή κλινική εφαρμογή: ποια εξέταση χρειάζεται, πώς ερμηνεύονται τα αποτελέσματα και πώς ενημερώνεται ο ασθενής για όλες τις διαθέσιμες επιλογές.

Το μέλλον: περισσότερη γνώση, περισσότερες επιλογές

Η αναμενόμενη ανάπτυξη νέων στοχευμένων θεραπειών, η εξέλιξη των διαγνωστικών τεχνολογιών και η συνεργασία μεταξύ ερευνητικών ιδρυμάτων και φαρμακευτικών εταιρειών αναμένεται να αλλάξουν ριζικά το τοπίο. Η αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης για την ανάλυση δεδομένων και την υποστήριξη κλινικών αποφάσεων μπορεί να επιτρέψει στο σύστημα υγείας να εξατομικευμένη ογκολογία, στοχευμένες θεραπείες καρκίνου, γονιδιωματική ιατρική, βιοδείκτες καρκίνου