Τα φάρμακα τύπου GLP‑1, που πριν από λίγα χρόνια ήταν γνωστά μόνο στους ειδικούς της ενδοκρινολογίας, έχουν πλέον γίνει μέρος της δημόσιας συζήτησης χάρη στην αποτελεσματικότητά τους στη ρύθμιση του σακχάρου και στην απώλεια βάρους. Όμως η επιστημονική έρευνα φαίνεται να ανοίγει έναν νέο, απρόσμενο δρόμο: Τη σχέση τους με τον κίνδυνο εμφάνισης ή επιδείνωσης διαταραχών χρήσης ουσιών.

Νέα δεδομένα δείχνουν ότι τα φάρμακα αυτά ίσως επηρεάζουν τα εγκεφαλικά κυκλώματα ανταμοιβής, με πιθανές επιδράσεις στον εθισμό.

Τι είναι τα GLP‑1 και γιατί συζητούνται τόσο;

Οι αγωνιστές του υποδοχέα GLP‑1 χρησιμοποιούνται εδώ και χρόνια στη θεραπεία του διαβήτη τύπου 2, ενώ πρόσφατα απέκτησαν ευρεία χρήση και για την αντιμετώπιση της παχυσαρκίας. Δρουν μειώνοντας την όρεξη, επιβραδύνοντας την κένωση του στομάχου και βελτιώνοντας τον γλυκαιμικό έλεγχο.
Ωστόσο, προκλινικές μελέτες σε ζώα είχαν ήδη δείξει ότι τα GLP‑1 «αγγίζουν» τα μεσολιμβικά μονοπάτια, δηλαδή τα κυκλώματα ανταμοιβής του εγκεφάλου που εμπλέκονται στον εθισμό. Σε αυτά τα πειράματα, τα φάρμακα μείωναν την ανταμοιβή από ουσίες όπως αλκοόλ, νικοτίνη, κοκαΐνη και οπιοειδή. Μικρότερες μελέτες σε ανθρώπους είχαν επίσης υποδείξει χαμηλότερο κίνδυνο για διαταραχή χρήσης αλκοόλ ή καπνού σε όσους λάμβαναν GLP‑1, αλλά τα δεδομένα ήταν περιορισμένα.

Η μεγάλη μελέτη που αλλάζει τα δεδομένα

Μια νέα, εκτεταμένη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο BMJ αξιοποίησε τα ηλεκτρονικά αρχεία υγείας του Υπουργείου Βετεράνων των ΗΠΑ, του μεγαλύτερου ενιαίου συστήματος υγείας στη χώρα. Οι ερευνητές συνέκριναν βετεράνους με διαβήτη τύπου 2 που άρχισαν θεραπεία με GLP‑1 με άλλους που ξεκίνησαν αναστολείς SGLT‑2, μια επίσης καθιερωμένη αντιδιαβητική κατηγορία.

Η μελέτη είχε δύο σκέλη:
1. Πρόληψη νέων διαταραχών χρήσης ουσιών
Από περισσότερους από 600.000 βετεράνους, επιλέχθηκαν 524.817 χωρίς ιστορικό εθισμού. Σε διάστημα τριών ετών, όσοι ξεκίνησαν GLP‑1 εμφάνισαν χαμηλότερο κίνδυνο για:
• διαταραχή χρήσης αλκοόλ
• εξάρτηση από κάνναβη
• χρήση κοκαΐνης
• εξάρτηση από νικοτίνη
• χρήση οπιοειδών
• άλλες ουσίες (διεγερτικά, ηρεμιστικά, εισπνεόμενα)
Συνολικά, τα GLP‑1 συνδέθηκαν με 6–7 λιγότερες νέες διαγνώσεις ανά 1.000 άτομα σε τρία χρόνια.

2. Βελτίωση της πορείας σε άτομα με ήδη υπάρχουσα διαταραχή
Στο δεύτερο σκέλος, που περιλάμβανε 81.617 άτομα με ενεργή διαταραχή χρήσης ουσιών, η έναρξη GLP‑1 συσχετίστηκε με:
• λιγότερες επισκέψεις στα επείγοντα
• λιγότερες νοσηλείες λόγω εθισμού
• χαμηλότερη θνητότητα
• μειωμένο κίνδυνο υπερδοσολογίας
• λιγότερα περιστατικά αυτοκτονικού ιδεασμού ή απόπειρας
Οι διαφορές ήταν μετρήσιμες: σχεδόν 9 λιγότερες επισκέψεις στα επείγοντα και 10 λιγότερα περιστατικά αυτοκτονικού ιδεασμού ανά 1.000 άτομα σε τρία χρόνια.

Τι σημαίνουν όλα αυτά;
Τα ευρήματα ενισχύουν την ιδέα ότι η πείνα, η ανταμοιβή, οι παρορμήσεις και ο εθισμός μοιράζονται κοινούς νευρωνικούς μηχανισμούς. Ένα φάρμακο που επηρεάζει το σύστημα της όρεξης μπορεί να επηρεάζει και το σύστημα της ανταμοιβής.
Αν και η μελέτη είναι παρατηρητική –και αφορά κυρίως άνδρες μεγαλύτερης ηλικίας– ανοίγει τον δρόμο για νέες θεραπευτικές προσεγγίσεις σε έναν τομέα όπου οι ανάγκες είναι τεράστιες: τις διαταραχές χρήσης ουσιών.

Το μέλλον των GLP‑1 πέρα από τον διαβήτη

Αν τα ευρήματα επιβεβαιωθούν σε κλινικές δοκιμές, οι αγωνιστές GLP‑1 μπορεί να αποκτήσουν ρόλο:
• στη συμπληρωματική πρόληψη εθισμού
• στη βελτίωση της πορείας ατόμων με ενεργή διαταραχή
• στη μείωση σοβαρών επιπλοκών, όπως υπερδοσολογίες και νοσηλείες
Ένα φάρμακο που ξεκίνησε ως θεραπεία για τον μεταβολισμό ίσως αποδειχθεί εργαλείο και για την ψυχική υγεία — μια εξέλιξη που η επιστήμη παρακολουθεί με ιδιαίτερο ενδιαφέρον.