Σύμφωνα με μια σειρά από πρόσφατα επιδημιολογικά στοιχεία, όσοι πίνουν τρεις έως τέσσερις καφέδες τη μέρα, έχουν περίπου 25% μικρότερο κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 2, σε σχέση με όσους δεν πίνουν καθόλου καφέ ή πίνουν λιγότερους από δύο καθημερινά. Μάλιστα, κάθε πρόσθετο φλιτζάνι καφέ φαίνεται να μειώνει κατά 7% έως 8% τον σχετικό κίνδυνο για διαβήτη, ενώ προστατευτικά φαίνεται να δρα ακόμα και ο καφές «ντεκαφεϊνέ» (χωρίς καφεϊνη).
Οι έρευνες ακόμα δείχνουν ότι ο καφές φίλτρου πλεονεκτεί όσον αφορά την μείωση του κινδύνου για διαβήτη, ενώ η προστασία φαίνεται να είναι μεγαλύτερη στις γυναίκες από ό,τι στους άνδρες.
Όσον αφορά την αιτία που ο καφές μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο για διαβήτη, έχουν προταθεί κυρίως δύο θεωρίες: η «υπόθεση της ενεργειακής δαπάνης» (η καφεΐνη ενεργοποιεί τον μεταβολισμό, αυξάνοντας έτσι την ενεργειακή κατανάλωση του οργανισμού) και η «υπόθεση του μεταβολισμού υδατανθράκων» (τα συστατικά του καφέ παίζουν ρόλο – κλειδί στην καλή ισορροπία της γλυκόζης στο σώμα).
Έχει προταθεί και η εναλλακτική θεωρία ότι ο καφές βελτιώνει την ευαισθησία του οργανισμού στην ινσουλίνη μέσω διαφόρων βιολογικών μηχανισμών (μείωση φλεγμονών, μετρίαση οξειδωτικού στρες κυττάρων, ορμονικών επιδράσεων κ.α.).
Η ανάλυση έδειξε πως τα άτομα που πίνουν καφέ, είναι πιθανό να έχουν χαμηλότερο κίνδυνο θανάτου από οποιαδήποτε αιτία. Συγκεκριμένα, τρία ή και περισσότερα φλιτζάνια καφέ ημερησίως, μπορούν ενδεχομένως να μειώσουν έως και 12% τον κίνδυνο θανάτου από κάθε αιτία, σε σχέση με ένα ή κανένα φλιτζάνι καφέ.