Η υπογεννητικότητα εξελίσσεται σε μία από τις πιο σοβαρές προκλήσεις του 21ου αιώνα, με επιπτώσεις που ξεπερνούν το δημογραφικό επίπεδο και επηρεάζουν την οικονομία, την υγεία και την κοινωνική συνοχή. Νέα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι η πτώση των γεννήσεων δεν αποτελεί πλέον τοπικό φαινόμενο, αλλά μια παγκόσμια πραγματικότητα με μακροπρόθεσμες συνέπειες.

Παγκόσμια μείωση της γονιμότητας

Σύμφωνα με πρόσφατη δημοσίευση στο The Lancet, περισσότερες από τις μισές χώρες του κόσμου έχουν συνολικό δείκτη γονιμότητας κάτω από το όριο αναπλήρωσης του πληθυσμού (2,1 παιδιά ανά γυναίκα). Σε χώρες όπως η Νότια Κορέα, η Σιγκαπούρη, η Κίνα και η Ουκρανία, ο δείκτης έχει πέσει κάτω από το 1, ενώ στις ΗΠΑ βρίσκεται λίγο κάτω από το 1,6. Η καθηγήτρια Θεοδώρα Ψαλτοπούλου και η βιολόγος Αλεξάνδρα Σταυροπούλου επισημαίνουν ότι η τάση αυτή είναι σταθερή και επιταχυνόμενη.

Κρατικές παρεμβάσεις με αμφίβολα αποτελέσματα

Απέναντι στη δημογραφική συρρίκνωση, πολλές κυβερνήσεις εφαρμόζουν πολιτικές ενίσχυσης των γεννήσεων. Η Κίνα επέβαλε φόρο 13% στα προφυλακτικά και προσφέρει οικονομικά επιδόματα για παιδιά κάτω των τριών ετών. Η Νότια Κορέα παρέχει απαλλαγές από τη στρατιωτική θητεία και χρηματοδοτεί εκδηλώσεις γνωριμιών, ενώ η Ουγγαρία προσφέρει ισόβια φοροαπαλλαγή σε μητέρες με δύο ή περισσότερα παιδιά. Ωστόσο, παρά τις τεράστιες επενδύσεις, τα αποτελέσματα παραμένουν περιορισμένα. Η Νότια Κορέα, παρά τις δαπάνες δισεκατομμυρίων, εξακολουθεί να έχει τον χαμηλότερο δείκτη γονιμότητας στον κόσμο.

Οι βαθύτερες αιτίες της υπογεννητικότητας

Η μείωση των γεννήσεων δεν οφείλεται σε έναν μόνο παράγοντα. Η πρόσβαση σε αποτελεσματική αντισύλληψη, η αυξημένη συμμετοχή των γυναικών στην εργασία, η καθυστέρηση του γάμου και της τεκνοποίησης, αλλά και η μείωση της βιολογικής γονιμότητας σε άνδρες και γυναίκες, διαμορφώνουν ένα νέο αναπαραγωγικό τοπίο. Παράλληλα, η πτώση της παιδικής θνησιμότητας έχει αλλάξει τη λογική της οικογένειας: τα παιδιά που γεννιούνται σήμερα έχουν σχεδόν βεβαιότητα επιβίωσης, μειώνοντας την ανάγκη για μεγάλες οικογένειες.

Ο ρόλος της αβεβαιότητας και της ψυχικής υγείας

Οι νεότερες γενιές εκφράζουν αυξανόμενες υπαρξιακές ανησυχίες. Η κλιματική κρίση, οι γεωπολιτικές εντάσεις, η οικονομική ανασφάλεια και η επιδείνωση της ψυχικής υγείας λειτουργούν αποτρεπτικά στη δημιουργία οικογένειας. Η απόφαση για τεκνοποίηση μετατίθεται ολοένα και πιο αργά, ενώ για πολλούς νέους η προοπτική απόκτησης παιδιών μοιάζει δυσκολότερη από ποτέ.

Οι συνέπειες για τις κοινωνίες

Η δημογραφική συρρίκνωση απειλεί τη βιωσιμότητα των συστημάτων υγείας και συντάξεων, καθώς μειώνεται ο ενεργός πληθυσμός και αυξάνονται οι ανάγκες φροντίδας των ηλικιωμένων. Η γήρανση του πληθυσμού αναμένεται να αυξήσει τα περιστατικά χρόνιων νοσημάτων και να επιβαρύνει περαιτέρω τα συστήματα πρόνοιας.

Προς μια νέα προσέγγιση

Οι ειδικοί προτείνουν μια πιο ισορροπημένη στρατηγική: επένδυση στην υγιή γήρανση, ενίσχυση της πρόληψης, ανάπτυξη της γηριατρικής, αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης και χαλάρωση των περιοριστικών μεταναστευτικών πολιτικών. Παράλληλα, η στήριξη των οικογενειών, η προσιτή παιδική φροντίδα και η ισότιμη συμμετοχή των πατέρων παραμένουν κρίσιμες προϋποθέσεις.