Στις 26 Αυγούστου δημοσιεύτηκε μία Ειδική Έκθεση – φωτιά του Συνηγόρου του Πολίτη, που αποκαλύπτει τεράστια κενά στις υπηρεσίες ψυχιατρικής νοσηλείας και τις κοινοτικές δομές ψυχικής υγείας για παιδιά και εφήβους. Την ώρα που η παραβατικότητα και εγκληματικότητα των ανηλίκων έχει χτυπήσει κόκκινο σε όλη τη χώρα. 

Πίσω από τους αριθμούς και τις ελλείψεις κρύβεται το πραγματικό δράμα: Λόγω έλλειψης των κατάλληλων δομών, δεκάδες έφηβοι νοσηλεύονται σε ακατάλληλες δομές ενηλίκων με εισαγγελική εντολή, διότι απλά η οικογένεια δεν είναι σε θέση να διαχειριστεί την κατάσταση. Και το κακό διαιωνίζεται… 

Η Έκθεση παραθέτει το υφιστάμενο θεσμικό πλαίσιο, προβαίνοντας και σε μία πρώτη αξιολόγηση των πρόσφατων αλλαγών που επήλθαν με τον Ν. 5129/2024 «Ολοκλήρωση της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης», για την πλήρη αποτίμηση των οποίων – όπως αναφέρει – θα απαιτηθεί μεγαλύτερο χρονικό διάστημα εφαρμογής. 

Βασική διαπίστωση σε ό,τι αφορά στον τομέα της ψυχιατρικής νοσηλείας αποτελεί η σοβαρή ανεπάρκεια κλινών για εφήβους 14 έως 18 ετών, και ιδίως για το ηλικιακό φάσμα 16 έως 18 ετών, όπου εμπίπτει η πλειονότητα των εφήβων που εκδηλώνουν ψυχικές διαταραχές που χρήζουν νοσηλείας.  

Επιπλέον, οι ανεπαρκείς μονάδες ψυχιατρικής νοσηλείας παιδιών και εφήβων, σχεδόν στο σύνολό τους, αντιμετωπίζουν ελλείψεις σε ιατρικό, νοσηλευτικό, λοιπό επιστημονικό καθώς και διοικητικό προσωπικό, με επιπτώσεις στην λειτουργία και τις παρεχόμενες υπηρεσίες τους. 

Η Έκθεση καταγράφει αντίστοιχη ανεπάρκεια κατάλληλων κοινοτικών δομών ψυχικής υγείας, για την κάλυψη σοβαρών και έκτακτων περιστατικών, την διαχείριση σοβαρών ψυχοκοινωνικών προβλημάτων, την διασύνδεση και παρακολούθηση ανηλίκων μετά από νοσηλεία, και την καθοδήγηση γονέων και επαγγελματιών. Επισημαίνεται η σοβαρή υποστελέχωση της πλειονότητας των εν λόγω δημοσίων δομών σε ιατρικό προσωπικό και άλλες ειδικότητες, με διαρκή παρατηρούμενη μείωση του μόνιμου προσωπικού. 

Πως έγινε η έρευνα 

Στο πλαίσιο της έρευνας για την σύνταξη της Έκθεσης, ο Συνήγορος του Πολίτη: 

• Εξέτασε, επί σειρά ετών, μεγάλο αριθμό αναφορών για θέματα ψυχικής υγείας, σχολικής ένταξης/φοίτησης και διαχείρισης των δυσκολιών παιδιών με ψυχικές ή νευροαναπτυξιακές διαταραχές ή με ψυχοκοινωνικά προβλήματα, καθώς και για ειδικότερα θέματα λειτουργίας δομών και παροχής υπηρεσιών ψυχικής υγείας σε παιδιά και εφήβους 

• Πραγματοποίησε συναντήσεις με στελέχη της Διεύθυνσης Ψυχικής Υγείας του Υπουργείου Υγείας και, ακολούθως, ζήτησε και έλαβε στοιχεία για τις υφιστάμενες δομές ψυχικής υγείας για παιδιά και εφήβους και τον σχετικό σχεδιασμό του Υπουργείου. 

• Ζήτησε και έλαβε στοιχεία από την 2η Δ.Υ.Πε. Πειραιώς και Αιγαίου για μονάδες ψυχικής υγείας παιδιών και εφήβων αρμοδιότητας της. 

• Ζήτησε και έλαβε στοιχεία από την Παιδοψυχιατρική Εταιρία Ελλάδας-Ένωση Ψυχιάτρων Παιδιών και Εφήβων (Π.Ε.Ε.-ΕΝΩ.Ψ.Υ.Π.Ε.) σχετικά με την υφιστάμενη κατάσταση και τα προβλήματα λειτουργίας των δομών ψυχικής υγείας για παιδιά και εφήβους. 

• Ζήτησε και έλαβε στοιχεία από Ψυχιατρικές Κλινικές Παιδιών και Εφήβων για θέματα νοσηλείας ανηλίκων. 

• Πραγματοποίησε επισκέψεις-αυτοψίες στα Ψυχιατρικά Νοσοκομεία Αττικής (πρώην Ψ.Ν.Α. και «Δρομοκαΐτειο») για συλλογή στοιχείων σχετικά με τη νοσηλεία ανηλίκων σε αυτά. 

• Έστειλε ερωτηματολόγιο σε δημόσιες κοινοτικές δομές ψυχικής υγείας για παιδιά και εφήβους και ανέλυσε τις απαντήσεις σχετικά με την στελέχωση, τις παρεχόμενες υπηρεσίες και τις ανάγκες τους. 

• Πραγματοποίησε συναντήσεις με εκπροσώπους Μονάδων Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης και άλλων δομών ιδιωτικών μη κερδοσκοπικών φορέων, με σκοπό τη συλλογή στοιχείων για τα προβλήματα λειτουργίας και τις ανάγκες τους. 

• Πραγματοποίησε συνάντηση με Εισαγγελείς του Τμήματος Ανηλίκων της Εισαγγελίας Πρωτοδικών Αθηνών σχετικά με τις δυσκολίες διαχείρισης των αναγκών και παραπομπής ανηλίκων με ψυχικές διαταραχές ή σοβαρά ψυχοκοινωνικά προβλήματα σε κατάλληλες στεγαστικές δομές. 

Τα ευρήματα 

Οι υπάρχουσες κλίνες ψυχιατρικής νοσηλείας για παιδιά και εφήβους ανέρχονται συνολικά σε 69 σε όλη την χώρα και κατανέμονται ως εξής ανά Υγειονομική Περιφέρεια (Υ.ΠΕ.) και Μονάδα: 

• 1η Υ.ΠΕ.: Ψυχιατρική Κλινική Παιδιών και Εφήβων Πεντέλης (πρώην Παιδοψυχιατρικό Τμήμα Γ.Ν. Παίδων Πεντέλης), 4 κλίνες (έως 16 ετών), Ψυχιατρική Κλινική Παιδιών και Εφήβων Αμαρουσίου (πρώην Τμήμα Ψυχιατρικής Παιδιών και Εφήβων Γ.Ν.Α. «Σισμανόγλειο») 10 κλίνες (14 -18 ετών), Πανεπιστημιακή Ψυχιατρική Κλινική Παιδιών και Εφήβων Αθηνών (πρώην Παιδοψυχιατρική Κλινική Παν. Αθηνών, Παιδοψυχιατρικό Τμήμα Γ.Ν. Παίδων Αθηνών «Η Αγία Σοφία»), 10 κλίνες (έως 16 ετών), Ψυχιατρική Κλινική Παιδιών και Εφήβων Αθηνών (πρώην Ψυχιατρικό Τμήμα Παιδιών Γ.Ν. Παίδων Αθηνών «Π. & Α. Κυριακού», 5 κλίνες (έως 16 ετών)  

• 2η Υ.ΠΕ., Ψυχιατρική Κλινική Παιδιών και Εφήβων Πειραιά (πρώην Παιδοψυχιατρικό Τμήμα Γ.Ν. Πειραιά «Τζάνειο»), 5 κλίνες (έως 16 ετών) 

• 3η Υ.ΠΕ., Ψυχιατρική Κλινική Παιδιών και Εφήβων Θεσσαλονίκης (πρώην Ψυχιατρικό Τμήμα Παιδιών και Εφήβων Γ.Ν.Θ. «Γ. Παπανικολάου»), 10 κλίνες (έως 18 ετών) 

• 4η Υ.ΠΕ., Ψυχιατρική Κλινική Παιδιών και Εφήβων Θεσσαλονίκης (πρώην Ψυχιατρικό Τμήμα Παιδιών & Εφήβων Γ.Ν.Θ. «Ιπποκράτειο»), 8 κλίνες (έως 18 ετών) 

• 6η Υ.ΠΕ., Ψυχιατρική Κλινική Παιδιών και Εφήβων Πάτρας (πρώ ην Παιδοψυχιατρικό Τμήμα Γ.Ν. Πατρών «Καραμανδάνειο»), 7 κλίνες (έως 16 ετών) 

•  7η Υ.ΠΕ., Πανεπιστημιακή Ψυχιατρική Κλινική Παιδιών και Εφήβων Ηρακλείου (πρώην Παιδοψυχιατρική Κλινική Πα.Γ.Ν.Η.), 10 κλίνες (έως 18 ετών). 

Η ανισομερής γεωγραφική κατανομή των μονάδων ψυχιατρικής νοσηλείας παιδιών και εφήβων και η παντελής απουσία τους σε πολλές περιοχές, με συνέπεια την αναγκαστική γεωγραφική μετακίνηση των ανηλίκων ή τη νοσηλεία τους σε ψυχιατρικές κλινικές ενηλίκων, προκειμένου να βρίσκονται κοντά στον τόπο διαμονής και την οικογένειά τους.  

Ενδεικτικά, οι ανάγκες ψυχιατρικής νοσηλείας ανηλίκων της 5ης Υ.Πε. Θεσσαλίας και Στερεάς Ελλάδας καλύπτονται κυρίως από τις υπηρεσίες της Θεσσαλονίκης, ενώ η Ήπειρος, που ανήκει στην 6η Υ.Πε, καλύπτεται από την Ψυχιατρική Κλινική Παιδιών και Εφήβων Πάτρας (στο Γ.Ν. «Καραμανδάνειο»), και από κλινικές της Αττικής και της Θεσσαλονίκης, που βρίσκονται σε μεγάλη γεωγραφική απόσταση από την περιοχή διαμονής των νοσηλευόμενων ανηλίκων.  

Επισημαίνεται, ότι ουδέποτε υλοποιήθηκε η προτεινόμενη στο πλαίσιο του Προγράμματος «Ψυχαργώς», Γ’ Φάση, ίδρυση μονάδων νοσηλείας παιδιών και εφήβων στα Πανεπιστημιακά Νοσοκομεία Λάρισας, Ιωαννίνων και Αλεξανδρούπολης. 

Είναι προφανές ότι οι παραπάνω κλίνες, δεν επαρκούν για την κάλυψη των αναγκών νοσηλείας των ανηλίκων, ιδίως των εφήβων άνω των 14 ετών. Επισημαίνεται, ότι στην ηλικιακή αυτή ομάδα εμφανίζονται με ιδιαίτερα υψηλή συχνότητα αυτοκαταστροφικές και άλλες επικίνδυνες συμπεριφορές, οι οποίες μπορεί να αποτελούν εκδηλώσεις σοβαρών ψυχικών διαταραχών που χρήζουν επείγουσας αντιμετώπισης στο πλαίσιο νοσηλείας, καθώς και ότι η έγκαιρη και κατάλληλη παρέμβαση στις περιπτώσεις αυτές μπορεί να είναι καθοριστικής σημασίας για την εξέλιξη της ψυχικής υγείας ή και συνολικά για την ζωή των ενδιαφερόμενων εφήβων. 

Επιπλέον, ο Συνήγορος του Πολίτη έχει διαπιστώσει ότι παιδοψυχιατρικές κλινικές που λειτουργούν εντός παιδιατρικών νοσοκομείων και τυπικά απευθύνονται σε ανηλίκους έως 16 ετών, συχνά αδυνατούν να καλύψουν τις ανάγκες νοσηλείας των εφήβων, λόγω των ενδεχόμενων κινδύνων και άλλων προβλημάτων που παρουσιάζει η νοσηλεία στον ίδιο χώρο ή σε παραπλήσιους θαλάμους παιδιών διαφορετικών ηλικιακών ομάδων με διαφορετικά χαρακτηριστικά και θεραπευτικές ανάγκες.  

Διευθυντές παιδοψυχιατρικών κλινικών έχουν κατ’ επανάληψη επισημάνει προς την Αρχή, ότι ο ηλικιακός διαχωρισμός στο πλαίσιο της ψυχιατρικής νοσηλείας παιδιών και εφήβων θεωρείται απαραίτητος, βάσει των διεθνών προδιαγραφών, λόγω των ενδεχόμενων κινδύνων που ενέχει για τα μικρότερα παιδιά ο συγχρωτισμός ευρέως ηλικιακού-αναπτυξιακού φάσματος και των διαφορετικών θεραπευτικών αναγκών μικρότερων παιδιών και μεγαλύτερων σε ηλικία εφήβων, που επιβάλλουν την εφαρμογή διαφορετικών θεραπευτικών και ψυχοπαιδαγωγικών προγραμμάτων και προσεγγίσεων για κάθε ηλικιακή κατηγορία. 

Για τους παραπάνω λόγους, η εισαγωγή μεγαλύτερων σε ηλικία εφήβων που μπορεί να παρουσιάζουν διεγερτική ή βίαιη συμπεριφορά σε ψυχιατρικές κλινικές που απευθύνονται σε ανηλίκους έως 16 ετών ή σε ολόκληρο το φάσμα της ανηλικότητας συχνά αποφεύγεται ή κρίνεται αδύνατη λόγω της ανάγκης προστασίας των μικρότερων νοσηλευόμενων παιδιών, με συνέπεια αυτοί να παρακολουθούνται μέσω της διασυνδετικής υπηρεσίας των κλινικών ή σε εξωτερική βάση, παρά την ανάγκη νοσηλείας τους, δεδομένης της δραματικής έλλειψης κλινών για εφήβους. 

Διαβάστε  αναλυτικά στο τεύχος Ιουλίου Αυγούστου του PHB #97