Η Αμερικανική Αιματολογική Εταιρεία (ASH) δημοσιεύει για πρώτη φορά τεκμηριωμένες κατευθυντήριες οδηγίες για τη διάγνωση της έλλειψης σιδήρου, αυξάνοντας τα όρια της φερριτίνης ώστε να εντοπίζονται περιστατικά που μέχρι σήμερα παρέμεναν αδιάγνωστα.

Οι ιατροί της Θεραπευτικής Κλινικής του Νοσοκομείου «Αλεξάνδρα» του ΕΚΠΑ, Κωνσταντίνος Γιάννακας και Θάνος Δημόπουλος, συνοψίζουν τα βασικά σημεία και εξηγούν τη σημασία των νέων συστάσεων.

Η πιο συχνή διατροφική ανεπάρκεια παγκοσμίως

Η έλλειψη σιδήρου αποτελεί τη συχνότερη διατροφική ανεπάρκεια διεθνώς, επηρεάζοντας περίπου έναν στους τρεις ανθρώπους. Υπολογίζεται ότι αφορά δύο δισεκατομμύρια άτομα παγκοσμίως και περίπου 10 εκατομμύρια ενήλικες στις ΗΠΑ. Παρά τη συχνότητά της και την ύπαρξη αποτελεσματικών θεραπειών, η διάγνωση συχνά καθυστερεί για μήνες ή και χρόνια, καθώς τα συμπτώματα είναι μη ειδικά και οι εργαστηριακές τιμές δεν αξιολογούνται με ενιαία κριτήρια. Σύμφωνα με την ASH, έως και το 70% των περιστατικών σε ομάδες υψηλού κινδύνου διαφεύγει, λόγω περιορισμένου ελέγχου και σημαντικών αποκλίσεων στα όρια αναφοράς των εργαστηρίων.

Οι νέες κατευθυντήριες οδηγίες της ASH

Για να αντιμετωπιστεί αυτό το κενό, η ASH δημοσίευσε στις 16 Σεπτεμβρίου 2026 τις πρώτες τεκμηριωμένες οδηγίες κλινικής πρακτικής για τη διάγνωση της έλλειψης σιδήρου σε ενήλικες, παιδιά, άτομα με έμμηνο ρύση, εγκύους και ασθενείς με φλεγμονή. Η δημοσίευση έγινε στο Blood Advances, ενώ το JAMA ανέδειξε πρόσφατα τη σημασία τους, επισημαίνοντας ότι στόχος είναι η τυποποίηση των ορίων φερριτίνης και η μείωση των χαμένων διαγνώσεων. Η επιτροπή της ASH, με συμμετοχή αιματολόγων, ειδικών δημόσιας υγείας και εκπροσώπου ασθενών, αξιολόγησε συστηματικά τα διαθέσιμα δεδομένα με τη μεθοδολογία GRADE και κατέληξε σε πέντε συστάσεις που αλλάζουν ουσιαστικά την κλινική πρακτική.

Τι είναι η έλλειψη σιδήρου και πώς εξελίσσεται

Ο σίδηρος είναι απαραίτητος για την παραγωγή της αιμοσφαιρίνης, αλλά και για τη λειτουργία του εγκεφάλου, του ανοσοποιητικού, των μυών, του δέρματος και των νυχιών. Ο οργανισμός αποθηκεύει τον σίδηρο στη φερριτίνη, της οποίας τα επίπεδα αντανακλούν το μέγεθος των αποθεμάτων. Η έλλειψη σιδήρου εξελίσσεται σταδιακά: αρχικά μειώνονται οι αποθήκες, ενώ η αιμοσφαιρίνη παραμένει φυσιολογική. Στη συνέχεια διαταράσσεται η παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων και τελικά εγκαθίσταται σιδηροπενική αναιμία, η συχνότερη αιματολογική πάθηση παγκοσμίως. Κρίσιμο στοιχείο είναι ότι η έλλειψη σιδήρου μπορεί να προκαλεί συμπτώματα πολύ πριν εμφανιστεί αναιμία, γεγονός που καθιστά τη φερριτίνη καθοριστικό δείκτη.

Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο

Η κύρια αιτία έλλειψης σιδήρου είναι η απώλεια αίματος. Αυξημένο κίνδυνο έχουν άτομα με έμμηνο ρύση, ιδίως με βαριά περίοδο, καθώς και οι έγκυοι και οι θηλάζουσες. Βρέφη, παιδιά και έφηβοι κινδυνεύουν λόγω ταχείας ανάπτυξης, ενώ σε άνδρες και γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση η συχνότερη αιτία είναι η χρόνια απώλεια αίματος από το πεπτικό, που απαιτεί πάντα διερεύνηση. Κίνδυνο έχουν επίσης άτομα με διαταραχές απορρόφησης, όπως κοιλιοκάκη, φλεγμονώδη νόσο του εντέρου, ατροφική γαστρίτιδα ή λοίμωξη από Helicobacter pylori, καθώς και όσοι έχουν υποβληθεί σε βαριατρικό χειρουργείο. Χρόνια νοσήματα όπως νεφρική νόσος, καρδιακή ανεπάρκεια και ρευματολογικές παθήσεις αποτελούν επίσης παράγοντες κινδύνου.

Τα συμπτώματα που συχνά παραβλέπονται

Τα συμπτώματα της έλλειψης σιδήρου είναι συχνά ήπια και μη ειδικά: κόπωση, αδυναμία, ζάλη, δύσπνοια, ταχυκαρδία, πονοκέφαλος, ωχρότητα και δυσκολία συγκέντρωσης. Μπορεί να εμφανιστεί σύνδρομο ανήσυχων ποδιών, ενώ σε σοβαρή έλλειψη περιγράφονται πίκα, γλωσσίτιδα, χειλίτιδα και κοιλονυχία. Η μη ειδικότητα των συμπτωμάτων εξηγεί γιατί πολλοί ασθενείς καθυστερούν να λάβουν διάγνωση.

Η διάγνωση και ο ρόλος της φερριτίνης

Η διάγνωση τίθεται με απλές αιματολογικές εξετάσεις, με τη φερριτίνη να αποτελεί τον καλύτερο δείκτη των αποθεμάτων σιδήρου. Ωστόσο, η φερριτίνη αυξάνεται σε φλεγμονές, λοιμώξεις και καρκίνο, γεγονός που μπορεί να αποκρύψει την έλλειψη σιδήρου. Μέχρι σήμερα δεν υπήρχε συμφωνία για το όριο κάτω από το οποίο η φερριτίνη θεωρείται χαμηλή, με αποτέλεσμα πολλά εργαστήρια να χρησιμοποιούν όρια βασισμένα σε πληθυσμούς που περιλάμβαναν άτομα με λανθάνουσα έλλειψη.

Τα νέα όρια φερριτίνης της ASH

Οι νέες οδηγίες αυξάνουν τα όρια φερριτίνης για όλους τους πληθυσμούς, ανεξάρτητα από την ύπαρξη αναιμίας.

• Για παιδιά 9 μηνών έως 4 ετών το νέο όριο είναι ≤20 ng/mL,
• για ενήλικες, άτομα με έμμηνο ρύση και εγκύους ≤30 ng/mL, ενώ
• για ομάδες υψηλού κινδύνου το όριο φτάνει τα ≤50 ng/mL.

Στους ασθενείς με φλεγμονή, η διάγνωση τίθεται με φερριτίνη <100 ng/mL ή κορεσμό τρανσφερρίνης <20%, αρκεί να πληρείται ένα από τα δύο κριτήρια. Η επιτροπή τονίζει ότι τα όρια καθοδηγούν τη διάγνωση, αλλά δεν αποτελούν αυτόματο έναυσμα θεραπείας, η οποία πρέπει να βασίζεται στην αιτία και στην κλινική εικόνα.

Η θεραπευτική προσέγγιση

Η αντιμετώπιση της έλλειψης σιδήρου στηρίζεται στην αναζήτηση και διόρθωση της αιτίας και στη χορήγηση σιδήρου. Ο σίδηρος από το στόμα αποτελεί θεραπεία πρώτης επιλογής, συχνά σε σχήματα που βελτιώνουν την απορρόφηση και μειώνουν τις γαστρεντερικές ενοχλήσεις. Η θεραπεία συνεχίζεται για μήνες μετά την αποκατάσταση της αιμοσφαιρίνης ώστε να αναπληρωθούν τα αποθέματα. Ο ενδοφλέβιος σίδηρος χρησιμοποιείται όταν η από του στόματος θεραπεία δεν είναι ανεκτή ή αποτελεσματική, σε περιπτώσεις συνεχιζόμενης απώλειας αίματος ή όταν απαιτείται ταχεία αναπλήρωση. Η ανταπόκριση είναι συνήθως γρήγορη, με αύξηση της αιμοσφαιρίνης μέσα σε μία έως δύο εβδομάδες.

Τι σημαίνουν οι νέες οδηγίες για τους ασθενείς

Με τα νέα όρια, άτομα που στο παρελθόν θεωρήθηκαν ότι δεν έχουν έλλειψη σιδήρου μπορεί πλέον να πληρούν τα κριτήρια. Όσοι ανήκουν σε ομάδα υψηλού κινδύνου ή έχουν επίμονα συμπτώματα καλό είναι να συζητήσουν με τον ιατρό τους τον επανέλεγχο της φερριτίνης. Η αυτοθεραπεία με σκευάσματα σιδήρου δεν συνιστάται, καθώς μπορεί να καθυστερήσει τη διάγνωση της υποκείμενης αιτίας. Η ASH έχει ήδη ανακοινώσει ότι νέες οδηγίες για τη θεραπεία της έλλειψης σιδήρου αναμένονται το 2027.