Τη καινοτομία όχι ως αφηρημένη έννοια αλλά ως  σύνολο των θεσμών, φορέων, πολιτικών και ανθρώπων που επιτρέπουν σε μια χώρα να παράγει νέα γνώση και να τη μετατρέπει σε προϊόντα, υπηρεσίες, θέσεις εργασίας και, τελικά, σε ευημερία  αναδεικνύει μελέτη της διαΝΕΟσις. Η νέα μελέτη της διαΝΕΟσις, που υπογράφουν ο καθηγητής Άγγελος Τσακανίκας, η επίκουρη καθηγήτρια Αιμιλία Πρωτόγερου και ο μεταδιδακτορικός ερευνητής Παναγιώτης Παναγιωτόπουλος από το ΕΜΠ, ανατέμνει το ελληνικό Εθνικό Σύστημα Καινοτομίας, καταγράφοντας τόσο τα βήματα προόδου όσο και τις δομικές αδυναμίες του.

Ως «εθνικό σύστημα καινοτομίας» ορίζεται το πλέγμα πανεπιστημίων, ερευνητικών ιδρυμάτων, επιχειρήσεων, κρατικών φορέων και πολιτικών που καθορίζουν την ικανότητα μιας χώρας να παράγει και να αξιοποιεί γνώση. Η αποδοτικότητά του εξαρτάται από τον βαθμό συνεργασίας και συντονισμού μεταξύ αυτών των μερών.

Θετικά βήματα: δαπάνες, θεσμοί, επενδύσεις, ανθρώπινο δυναμικό

Η μελέτη καταγράφει μια σειρά από θετικές εξελίξεις τα τελευταία χρόνια, ιδίως μετά το 2021.

 

Αύξηση δαπανών για Έρευνα και Ανάπτυξη (Ε&Α)

Οι συνολικές δαπάνες για Ε&Α ανήλθαν στα 3,66 δισ. ευρώ, δηλαδή 1,3 δισ. περισσότερα από το 2019. Η Ελλάδα ανέβηκε από τη 16η στη 13η θέση στην ΕΕ-27 ως προς την ένταση ερευνητικών δαπανών, δείχνοντας ότι η επένδυση στην έρευνα ενισχύεται, έστω και με αργό ρυθμό.

Ίδρυση και ενίσχυση θεσμών έρευνας και καινοτομίας

Το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ) λειτουργεί πλέον ως βασικός χρηματοδοτικός φορέας της ερευνητικής δραστηριότητας. Παράλληλα, η δράση «Ερευνώ–Καινοτομώ» υποστηρίζει τη συνεργασία επιχειρήσεων και ερευνητικών φορέων, ενισχύοντας τη διασύνδεση έρευνας και αγοράς.

 

Φορολογικά κίνητρα για επενδύσεις στην καινοτομία

Οι νόμοι 4712/2020 και 5162/2024 εισάγουν έκπτωση φόρου έως 50% για επενδύσεις «επιχειρηματικών αγγέλων» σε καταχωρισμένες νεοφυείς επιχειρήσεις, καθώς και ευνοϊκή φορολογική μεταχείριση για stock options προς εργαζομένους. Τα μέτρα αυτά επιχειρούν να δημιουργήσουν ένα πιο φιλικό περιβάλλον για επενδύσεις υψηλού ρίσκου.

Προσέλκυση ξένων άμεσων επενδύσεων υψηλής τεχνολογίας

Η εγκατάσταση Κέντρων Αριστείας από πολυεθνικές επιχειρήσεις στην Ελλάδα δείχνει ότι η χώρα αρχίζει να γίνεται ελκυστικός προορισμός για δραστηριότητες έντασης γνώσης.

Ανάπτυξη του οικοσυστήματος νεοφυών επιχειρήσεων

Από το 2017, ιδρύονται περισσότερες επιχειρήσεις από όσες κλείνουν. Το ποσοστό εγχειρημάτων υψηλής ή μέτριας τεχνολογικής έντασης ανέβηκε στο 7,6% το 2023 (από 4,4% το 2019), ξεπερνώντας τον μέσο όρο των χωρών μεσαίου εισοδήματος (6,6%). Το 17% των εγχειρημάτων προσφέρει έξι ή περισσότερες θέσεις εργασίας (πλην των ιδρυτών) στα πρώτα χρόνια λειτουργίας, έξι μονάδες πάνω από το 2019.

Ανθρώπινο δυναμικό υψηλών προσόντων

Το 45% του πληθυσμού 25–34 ετών είναι απόφοιτοι τριτοβάθμιας εκπαίδευσης (έναντι 43% στην ΕΕ). Η αναλογία νέων διδακτόρων σε τομείς STEM ανά 1.000 κατοίκους σχεδόν ταυτίζεται με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (0,7 έναντι 0,8), δείχνοντας ότι η χώρα διαθέτει σημαντικό επιστημονικό δυναμικό.

Δυσλειτουργίες, χαμηλές επιδόσεις και κενά συνεργασίας

Παρά τα θετικά βήματα, η μελέτη αναδεικνύει σοβαρές δυσλειτουργίες που εμποδίζουν το σύστημα να λειτουργήσει ενιαία και αποτελεσματικά.

Γραφειοκρατία και κατακερματισμός

Η γραφειοκρατία παραμένει έντονη, ιδίως στους Ειδικούς Λογαριασμούς Κονδυλίων Έρευνας (ΕΛΚΕ). Το ερευνητικό σύστημα είναι κατακερματισμένο, με περιορισμένες συνέργειες ανάμεσα σε πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα.

Υστέρηση σε διπλώματα ευρεσιτεχνίας και δημόσιες προμήθειες για καινοτομία

Η Ελλάδα υστερεί σημαντικά στις αιτήσεις για διπλώματα ευρεσιτεχνίας: ο ελληνικός μέσος όρος αιτήσεων ανά εκατομμύριο κατοίκους στο Ευρωπαϊκό Γραφείο Ευρεσιτεχνιών είναι 10,3, έναντι 152,2 στον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Στις δημόσιες προμήθειες για καινοτομία, η χώρα κατατάσσεται 16η ανάμεσα σε 30 ευρωπαϊκές χώρες, ενώ παραμένει μεγάλη απόσταση μεταξύ σχεδιασμού και εφαρμογής.

Εκπαίδευση, δεξιότητες και διά βίου μάθηση

Η δημόσια δαπάνη για εκπαίδευση είναι 4% του ΑΕΠ (ΕΕ: 4,7%), με την Ελλάδα στην 24η θέση στην ΕΕ-27.
Το 36,6% των νέων αποφοίτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης εργάζεται σε θέσεις που δεν απαιτούν πτυχίο – το δεύτερο υψηλότερο ποσοστό στην ΕΕ (μέσος όρος 23%).
Το 36% των βιομηχανικών επιχειρήσεων αντιμετώπιζε δυσκολίες στην κάλυψη κενών θέσεων (2018), με το 46% να δηλώνει ότι το προσωπικό δεν διαθέτει τις απαιτούμενες δεξιότητες.
Μόλις 4,4% του πληθυσμού 25–64 ετών συμμετείχε σε προγράμματα διά βίου μάθησης (ΕΕ: 13,3%), ενώ μόνο το 18% των επιχειρήσεων επένδυσε σε τέτοια προγράμματα το 2020. Μόνο το 13% των επιχειρήσεων παρέχει εκπαίδευση για ψηφιακές δεξιότητες (ΕΕ: 22%).

Αδύναμη σύνδεση πανεπιστημίων–αγοράς και συνεργασίας επιχειρήσεων

Η Ελλάδα κατατάσσεται 106η ανάμεσα σε 133 χώρες στον δείκτη συνεργασίας επιχειρήσεων–πανεπιστημίων για Ε&Α (GII 2024). Η χρηματοδότηση ερευνητικών δαπανών πανεπιστημίων και δημόσιων ερευνητικών κέντρων από επιχειρήσεις παραμένει διαχρονικά χαμηλή. Η χώρα βρίσκεται στη 118η θέση ως προς τη δημιουργία συστάδων επιχειρήσεων (clusters), ενώ οι εξαγωγές μέσης και υψηλής τεχνολογίας αντιστοιχούν μόλις στο 24% των συνολικών εξαγωγών, κάτω από το μισό του ευρωπαϊκού μέσου όρου (62%).

Τρεις κεντρικές προτάσεις πολιτικής

Οι συγγραφείς προτείνουν τρεις βασικές κατευθύνσεις για την επόμενη φάση:

1. Ολοκληρωμένη Εθνική Στρατηγική ΕΣΕΤΑΚ
Διαμόρφωση μιας ενιαίας Εθνικής Στρατηγικής Έρευνας, Τεχνολογικής Ανάπτυξης και Καινοτομίας, με μακροχρόνιους στόχους, «αποστολές» (missions) και μετρήσιμα ορόσημα. Παρότι προβλέπεται νομικά, δεν έχει ακόμη υιοθετηθεί με τη μορφή που απαιτεί ένα σύγχρονο σύστημα καινοτομίας.

2. Θεσμική ενοποίηση ανώτατης εκπαίδευσης και έρευνας
Προτείνεται η δημιουργία ενός ενιαίου Υπουργείου Ανώτατης Εκπαίδευσης και Έρευνας, που θα εξαλείψει τη σημερινή διχοτόμηση αρμοδιοτήτων και θα διευκολύνει τον συντονισμό πολιτικών, σε συνδυασμό με συστηματική ενίσχυση της έρευνας από τον κρατικό προϋπολογισμό.

3. Επιχειρησιακή αναβάθμιση και μείωση γραφειοκρατίας
Απαιτείται μείωση της γραφειοκρατίας στους ΕΛΚΕ, τυποποίηση διαδικασιών, καλλιέργεια κουλτούρας λελογισμένου ρίσκου στους δημόσιους οργανισμούς και σαφείς μηχανισμοί μεταφοράς καλών πρακτικών.

Ένα σύστημα σε μετάβαση

Η εικόνα που προκύπτει είναι ενός συστήματος σε μετάβαση: με σημαντική πρόοδο σε δαπάνες, θεσμούς και ανθρώπινο δυναμικό, αλλά με βαθιές δομικές αδυναμίες σε συνεργασίες, δεξιότητες, εξαγωγές και εφαρμογή πολιτικών. Το ερώτημα που θέτει εμμέσως η μελέτη είναι αν η Ελλάδα θα καταφέρει να μετατρέψει αυτό το δυναμικό σε σταθερή, βιώσιμη καινοτομία που θα αλλάξει την παραγωγική της βάση και θα ενισχύσει την κοινωνική ευημερία.